२२ मे जागतिक जैवविविधता दिन विशेष: कचऱ्याच्या विळख्यातून जैवविविधतेचे पुनरुज्जीवन!

VesacIndia चा एक महत्त्वाकांक्षी पुढाकार ‘प्रकल्प आशादायी’ (Project Aashayein) आणि ‘कॉमन मॅन’ विजयकुमार कट्टी यांचा एक यशस्वी जमिनी प्रयोग…
“सगळेच मुसळ केरात” — म्हणजेच आपण तंत्रज्ञानात आणि सिमेंटच्या जंगलात कितीही मोठी झेप घेतली, पण जर आपल्या मातीतील सूक्ष्मजीव, हवेतील फुलपाखरे, झाडांवरचे पक्षी आणि नद्यांमधले मासे नष्ट झाले, तर आपली ही सगळी प्रगती कचऱ्यासारखी निरर्थक ठरेल.
नमस्कार वाचकहो, मी विजयकुमार कट्टी. आज २२ मे, म्हणजेच ‘जागतिक जैवविविधता दिन’ (International Day for Biological Diversity). हा दिवस केवळ कॅलेंडरवरील एक तारीख नाही, तर तो आपल्या अस्तित्वाच्या मुळाशी जोडलेला एक गंभीर वैज्ञानिक आणि पर्यावरणीय संदेश आहे. एक पर्यावरण अभ्यासक (Environmental Observer) म्हणून मी नेहमी मानतो की, निसर्गाची हानी पाहून फक्त चिंता व्यक्त करण्यात अर्थ नाही; खरी गरज आहे ती आपल्याच रोजच्या सवयींमध्ये दडलेला तो वैज्ञानिक धोका ओळखण्याची, जो आपल्या नकळत या पृथ्वीचे अथांग नुकसान करत आहे.
आज या विशेष स्तंभातून आपण कोणत्याही मोठ्या प्रकल्पाची अवघड तांत्रिक भाषा न वापरता, आपल्या घराच्या चौकटीत डोकावून पाहणार आहोत. आपण स्वतः निर्माण केलेला कचरा आपल्याच कुटुंबाचा भाग असलेल्या जैवविविधतेचा गळा कसा घोटत आहे, आणि आपल्या काही साध्या वैज्ञानिक गैरसमजांमुळे आपण निसर्गाचा समतोल कसा बिघडवत आहोत, याचा थेट उलगडा आज आपण करणार आहोत.
१. जैवविविधता: आपल्या कुटुंबाचा एक न पाहिलेला हिस्सा
अनेकांचा असा समज असतो की जैवविविधता म्हणजे कुठेतरी दूर अमेझॉनच्या जंगलात राहणारे वाघ, सिंह किंवा दुर्मिळ वनस्पती. पण मित्रांनो, जैवविविधता ही तुमच्या आमच्या कुटुंबातील एका सदस्यासारखी आहे. तुमच्या घराजवळ किंवा बाल्कनीमध्ये सकाळी चिवचिवणारी चिमणी, तुळशीच्या मंजिरीवर फिरणारे छोटे कीटक, कुंडीतील मातीत शांतपणे काम करणारा गांडूळ आणि अगदी रात्रीच्या शांततेत ऐकू येणारा रातकिड्याचा आवाज—हे सगळे तुमच्या कौटुंबिक परिघातील जैवविविधतेचे सदस्य आहेत.
निसर्गाने या प्रत्येकाला एक काम दिले आहे. आपण म्हणतो ना, “शितावरून भाताची परीक्षा” करावी, तशी निसर्गातील एका छोट्या चिमणीच्या किंवा फुलपाखराच्या गायब होण्यावरून आपली संपूर्ण अन्नसाखळी किती धोक्यात आली आहे, याची परीक्षा आपण आज घरबसल्या करू शकतो. जर हे छोटे जीव आपल्या परिसरातून हद्दपार झाले, तर परागीभवनाची (Pollination) आणि नैसर्गिक कीड नियंत्रणाची साखळी पूर्णपणे कोलमडेल.
२. वैज्ञानिक वास्तव: ऑक्सिजनयुक्त कुजणे (Aerobic Decomposition) विरुद्ध ऑक्सिजनरहित सडणे (Anaerobic Rotting)
आपण निर्माण केलेला कचरा हा आज या संपूर्ण जैवविविधतेसाठी सर्वात मोठा शत्रू (Threat) बनला आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे आपल्या मनात असलेले अनेक गैरसमज आणि विज्ञानाची साधी तत्त्वे न समजून घेणे. यातील सर्वात मोठा फरक जो आपण कधीच समजून घेतला नाही, तो म्हणजे ‘कुजणे’ आणि ‘सडणे’ यांमधील जैविक-वैज्ञानिक फरक!
ऑक्सिजनयुक्त कुजणे (Aerobic Decomposition): जेव्हा आपण स्वयंपाकघरातील ओला कचरा—जसे की भाजीपाल्याचे देठ, फळांची साले—निसर्गाच्या सानिध्यात, हवेच्या म्हणजेच ऑक्सिजनच्या थेट संपर्कात ठेवतो, तेव्हा तिथे ‘अ‍ॅरोबिक’ (Aerobic) सूक्ष्मजीव आणि जिवाणू काम करतात. ही एक अत्यंत नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, ज्यातून कार्बन डायऑक्साइड, पाणी आणि मातीला पोषण देणारे ‘ह्युमस’ म्हणजेच दर्जेदार सेंद्रिय खत (Compost) तयार होते. ही प्रक्रिया मातीची सुपीकता वाढवून जैवविविधतेला जन्म देते.
ऑक्सिजनरहित सडणे (Anaerobic Rotting): याउलट, जेव्हा आपण हाच ओला कचरा एका प्लास्टिकच्या पिशवीत घट्ट बांधून कचराकुंडीत फेकतो, तेव्हा तिथे ऑक्सिजन पोहोचू शकत नाही. हवेच्या अभावी तिथे ‘अ‍ॅनाइरोबिक’ (Anaerobic) जिवाणू सक्रिय होतात. यामुळे तो कचरा कुजण्याऐवजी ‘सडू’ (Rotting) लागतो. या प्रक्रियेतून हायड्रोजन सल्फाईडसारखे दुर्गंधीयुक्त वायू आणि ‘मिथेन’ (Methane) हा अत्यंत घातक आणि तीव्र हरितगृह वायू (Greenhouse Gas) हवेत सुटतो, जो जागतिक तापमानवाढीला कारणीभूत ठरतो. आपला एक छोटासा आळस—कचरा प्लास्टिकमध्ये घट्ट बांधून फेकणे—निसर्गाच्या एका सुंदर जीवनदायी चक्राचे रूपांतर एका विषारी विळख्यात करते!
३. आपल्या घरातील एक जिवंत उदाहरण
चला, एक अगदी साधे उदाहरण पाहूया जे आपल्याला अंतर्मुख करेल. आपण रोज सकाळी चहा गाळून उरलेली चहाची पत्ती सरळ कचऱ्याच्या डब्यात फेकतो. जर हीच चहाची पत्ती आपण थोडी स्वच्छ करून (साखर व दूध काढून) खिडकीतील कुंडीत टाकली, तर ती मातीतील गांडुळांचे आणि उपयुक्त जिवाणूंचे सर्वोत्तम अन्न बनते. गांडूळ ती माती भुसभुशीत करून तिची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढवतो, ज्यामुळे झाडाला छान फुले येतात आणि त्या फुलांवर मधमाश्या व फुलपाखरे येतात. हे आहे जैवविविधतेचे खरे चक्र!
पण जेव्हा आपण हीच चहाची पत्ती किंवा भाजीचा ओला कचरा प्लास्टिकच्या पिशवीत बांधून रस्त्यावर फेकतो, तेव्हा काय होते? भूक लागलेले भटकते प्राणी अन्नाच्या शोधात ती प्लास्टिकची पिशवी तशीच गिळतात. ते प्लास्टिक त्यांच्या पचनसंस्थेत अडकून पडते, ज्यामुळे त्यांच्या आतड्यांना गंभीर इजा होते आणि शेवटी त्या मुक्या प्राण्यांचा अत्यंत वेदनादायी मृत्यू होतो. आपण निर्माण केलेल्या कचऱ्याचा हाच तो भीषण चेहरा आहे, जो आज संपूर्ण सृष्टीला गिळंकृत करत आहे.
४. ‘प्रकल्प आशादायी’ (Project Aashayein): VesacIndia चा एक पुढाकार
याच कचऱ्याच्या आणि प्लास्टिकच्या भयंकर चक्राला तोडण्यासाठी १ मे २०२६ रोजी, आम्ही ‘VesacIndia’ या संस्थेच्या माध्यमातून ‘प्रकल्प आशादायी’ (Project Aashayein) या पायलट प्रकल्पाचा अधिकृत शुभारंभ केला. हा आमचा एक महत्त्वाकांक्षी स्वतंत्र पुढाकार असून, सध्या हा प्रकल्प शासकीय पातळीवर अधिकृत मान्यतेच्या (Endorsement) प्रक्रियेत आहे. या प्रवासात प्रशासकीय स्तरावरून ठाणे जिल्हा माहिती अधिकारी श्री. मनोज सुमन शिवाजी सणप यांचीही मोलाची वैचारिक साथ आम्हाला लाभत आहे.
या प्रकल्पाचा मुख्य कणा काय आहे? तर आपल्या दैनंदिन जीवनातील सर्वात घातक अशा नॉन-woven पॉलिप्रोपिलिन (NWPP) बॅग्सच्या कचऱ्याचे चक्र खंडित करणे. या पिशव्या दिसायला कापडासारख्या वाटत असल्या तरी त्या प्रत्यक्षात प्लास्टिकचाच (पॉलिप्रोपिलिन) एक प्रकार आहेत, ज्या निसर्गात विरघळत नाहीत. मे २०२६ या एकाच महिन्यात आम्ही संपूर्ण क्षेत्रातून तब्बल २,५०,००० NWPP बॅग्स गोळा करण्याचे उद्दिष्ट यशस्वीपणे राबवत आहोत. या गोळा केलेल्या पिशव्या कचऱ्याच्या डेपोत जाऊन भूमी प्रदूषण वाढवण्याऐवजी, आम्ही त्या स्वच्छ आणि निर्जंतुक करून छोट्या भाजी विक्रेत्यांना पुनर्वापरासाठी मोफत वाटत आहोत. हा संपूर्ण ‘गोलाकार अर्थव्यवस्था’ (Circular Economy) आणि शाश्वत कचरा व्यवस्थापनाचा उत्तम नमुना आहे. जेव्हा मातीतील या प्लास्टिकचा भार कमी होतो, तेव्हा तिथली स्थानिक परिसंस्था (Ecosystem) पुन्हा एकदा मोकळा श्वास घेऊ लागते.
याच्या जोडीलाच, आम्ही कापडी कचऱ्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी ‘थ्रेड टू ट्रेंड’ (Thread to Trend) ही मोहीम सुरू केली. या अंतर्गत, जुन्या निरुपयोगी कपड्यांवर प्रक्रिया करून त्यापासून आकर्षक आणि पर्यावरणपूरक वस्तू तयार केल्या जातात, जेणेकरून कापडाचा एकही धागा जमिनीचे आणि मातीचे मायक्रोबायोलॉजिकल (Microbiological) आरोग्य बिघडवणार नाही.
चला, कुटुंबाच्या पातळीवर जैवविविधता जपूया!
“हातचे सोडून पळत्याच्या पाठी लागणे” ही मानवी प्रवृत्ती आज आपल्याला महागात पडत आहे. निसर्गाने आपल्याला दिलेले अफाट वैज्ञानिक वैभव सोडून आपण सिमेंट आणि कृत्रिम जगाच्या मागे धावत आहोत.
VesacIndia च्या माध्यमातून आम्ही जो हा ‘प्रकल्प आशादायी’ चा पायलट प्रोजेक्ट राबवला आहे, तो केवळ एका शहरापुरता मर्यादित ठेवायचा नाही. आगामी जागतिक पर्यावरण दिनानिमित्त, म्हणजेच ५ जून २०२६ रोजी, आम्ही या संपूर्ण मॉडेलचा ‘इम्पॅक्ट असेसमेंट आणि नॅशनल ब्लू-प्रिंट’ (National Blueprint) प्रसिद्ध करणार आहोत, जेणेकरून देशातील प्रत्येक नागरिकाला आणि संस्थेला हे शाश्वत मॉडेल राबवून आपली जैवविविधता वाचवता येईल.
“पेराल ते उगवेल” – हा निसर्गाचा शाश्वत नियम आहे. आपण निसर्गाला जितका आदर आणि जपणूक देऊ, तितकाच आनंद निसर्ग आपल्या कुटुंबात आणेल. मी, विजयकुमार कट्टी, आज २२ मे च्या या शुभमुहूर्तावर तुम्हाला आवाहन करतो—निसर्गाच्या या अथांग जाळ्यातील आपण केवळ एक भाग आहोत, मालक नाही. “हातच्या कंकणाला आरसा कशाला?”—पर्यावरणाच्या ऱ्हासाचे परिणाम आज आपल्या समोर आहेत. आजच तुमच्या घरातून ओला कचरा प्लास्टिकमध्ये बांधून फेकणे बंद करा, कचऱ्याचे योग्य ऑक्सिजनयुक्त विघटन (Composting) होऊ द्या, आणि खिडकीत येणाऱ्या चिमणीला आपल्या कुटुंबाचा हिस्सा माना. जेव्हा आपण घरातून वैज्ञानिक दृष्टिकोनाने सुरुवात करू, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने ही पृथ्वी पुन्हा एकदा सुजलाम् सुफलाम् होईल!

सदर लेख विजयकुमार कट्टी यांनी लिहिला आहे